Polska a wspólna polityka wschodnia UE  

W TYM STOSUNKÓW Z BIAŁORUSIĄ.

Autor:  Michał Dąbrowski

Stanowisko Platformy Obywatelskiej w sprawie wspólnej polityki wschodniej UE w kontekście Białorusi tożsame jest z opracowanymi w znacznej mierze przez rząd polski założeniami Partnerstwa Wschodniego. Jest to pierwsza polska, autorska inicjatywa wprowadzona do systemu stosunków zewnętrznych Unii Europejskiej, skierowana do Armenii, Azerbejdżanu, Białorusi, Gruzji, Mołdawii oraz Ukrainy, która została zatwierdzona przez Radę Europejską 19-20 marca 2009 roku.
Zdaniem PO jednym z istotnych elementów Partnerstwa jest prowadzenie umiejętnej polityki względem Białorusi. Jest to kraj, który od 1994 roku rządzony jest żelazną ręką przez Aleksandra Łukaszenkę, którego uważa się za ostatniego dyktatora we współczesnej Europie.
Od pewnego czasu docierają z Białorusi jednak sprzeczne sygnały – z jednej strony władze wykonują gesty wobec państw zachodnich i prezentują postawę nastawioną na powolne otwieranie się na świat i demokratyzację, z drugiej zaś strony nadal trwa terror względem opozycji i nagminnie łamane są prawa człowieka. Obserwowana od niedawna intensyfikacja kontaktów między oficjalną Białorusią a Unią Europejską nasila pytania o miejsce tego kraju w Europie, o możliwy zasadniczy wybór pomiędzy rosyjskim a europejskim kręgiem kulturowym, systemem wartości i poczuciem przynależności. Dlatego też politykę wobec Białorusi należy prowadzić bardzo umiejętnie, z nastawieniem na stopniowe i oddalone w czasie efekty.
Partnerstwo Wschodnie realizuje jeden z kluczowych celów polskiej polityki zagranicznej, czyli zbliżenie i integrację państw Europy Wschodniej z Unią Europejską. Z 6 krajów uczestniczących w Partnerstwie Wschodnim Białoruś z całą pewnością jest krajem najbardziej oddalonym od standardów europejskich i współpraca z administracją białoruską jest najbardziej ograniczona. Można jednak określić szereg spraw i zadań, których rozwiązanie przybliży Białoruś do integracji z Unią Europejską.
Platforma Obywatelska uważa, że w stosunku do Białorusi należy prowadzić równolegle szereg działań w różnych obszarach. Trzeba także przyjąć, że wsparcie i współpraca z władzami Białorusi odbywać się będzie równolegle z reformowaniem się tego kraju. Dwa główne obszary działania na dzień dzisiejszy to demokratyzacja ustroju i podejmowanie współpracy gospodarczej.

Przestrzeganie praw człowieka i reforma systemu sądowego

Niezbędnym warunkiem demokratyzacji jest zapewnienie prawa obywateli Białorusi do niezależnego i bezstronnego sądownictwa. Reforma systemu prawnego i sądowniczego ma na celu zapewnienie równych praw i ochronę praw wszystkich obywateli, a także budowę społeczeństwa obywatelskiego. Zdaniem Platformy Obywatelskiej potrzebne do tego jest wspieranie procesu stopniowej demokratyzacji ustroju politycznego Białorusi, w tym wspieranie:

  1. prawa obywateli Białorusi do demokratycznych wyborów – zgłaszania niezależnych kandydatów, udział  w wyborach (w komisjach wyborczych i podczas liczenia głosów) niezależnych obserwatorów, a także białoruskich organizacji pozarządowych, rezygnacja z przedterminowego głosowania
  2. prawa obywateli Białorusi do niezależnych informacji, a także swobodnego wypowiadania się, dopuszczenie dziennikarzy do rzetelnej pracy i przekazywania obiektywnych informacji,
  3. poszanowanie praw organizacji pozarządowych, jako istotnego elementu zdrowej demokracji
  4. uwolnienie wszystkich więźniów politycznych - członków partii opozycji demokratycznej, członkowie organizacji pozarządowych i zwykłych obywateli, aresztowanych w pokojowych demonstracjach lub spotkaniach;
  5. zaprzestania samowolnych aresztowań i zatrzymań, i złego traktowania członków opozycji
  6. poszanowania praw i wolności obywateli Białorusi, którzy należą do mniejszości narodowych;
  7. przestrzegania praw pracowników – w tym ich prawa do zrzeszania się z niezależnych związkach zawodowych, a związkom zawodowym dania realnych praw do występowania w obronie i w imieniu ludzi

W ostatnim czasie władze Białorusi wykonały szereg działań, które należy uznać za idące w dobrym kierunku, w tym m.in.:

  1. ograniczono liczbę urzędników w komisjach wyborczych na rzecz przedstawicieli partii politycznych,
  2. uproszczono wyłanianie kandydatów w wyborach oraz wprowadzono możliwość zbierania przez nich pieniędzy na kampanię wyborczą.

Dzięki temu być może zaplanowane na wiosnę 2010 r. lokalne wybory odbędą się już według nowych zasad.
Prezydent Aleksander Łukaszenka zapowiedział również rozpoczęcie debaty na temat kary śmierci. Białoruś jest ostatnim krajem w Europie, gdzie wciąż wykonuje się karę śmierci. Debatę o karze śmierci wymusiła na Białorusi właśnie Unia Europejska.

Współpraca gospodarcza

Unia Europejska do rynek 480 milionów konsumentów. Zacieśnianie współpracy gospodarczej Białorusi z UE to jeden z najbardziej istotnych elementów działań zmierzających do zbliżenia i integracji tego kraju z Europą Zachodnią. Wsparcie UE powinno być przeznaczane m.in. na rządowe programy służące liberalizacji gospodarki i rynku pracy. Pozwoliłoby to na stworzenie nowych miejsc pracy i zapewnienia lepszych perspektyw dla młodego pokolenia i uczyniło Białoruś bardziej atrakcyjną dla zagranicznych inwestorów. Niezbędne jest stopniowe ale systematyczne przekonywanie władz białoruskich do podejmowania następujących działań:

  1. wspieranie rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw oraz przygotowanie białoruskich przedsiębiorstw do działalności na rynku europejskim.
  2. przeprowadzenie prawdziwej prywatyzacji (teraz prywatni inwestorzy mogą mieć tylko 25 proc. akcji firmy)
  3. ograniczenia liczby podatków płaconych przez firmy i liberalizacja polityki cenowej,
  4. udział w ogólnoeuropejskiej współpracy w dziedzinie ochrony środowiska, zdrowia, bezpieczeństwa żywności, warunków pracy - uczestnictwo w europejskich programach i agencjach.

Platforma Obywatelska stoi na stanowisku, że Unia Europejska może i powinna wpływać na te procesy poprzez:

  1. stopniowy rozwój współpracy gospodarczej z Białorusią, w tym zwiększenie współpracy transgranicznej, która pozwoli na większą współpracę gospodarczą Białorusi z UE
  2. ułatwienie obywatelom Białorusi podróżowania do UE
  3. dzielenie się wiedzą i know-how w zakresie np. gospodarki i handlu, nowoczesnej administracji, rządów prawa, informacji, edukacji, turystyki, kultury, badań naukowych, energii, zdrowia, spraw socjalnych, środowiska, transportu, komunikacji itd.
  4. kontynuowane wsparcia dla działań związanych z ograniczaniem skutków katastrofy w Czarnobylu

Białoruś, do tej pory, otrzymywała wsparcie finansowe w zdecydowanie mniejszym wymiarze niż kraje sąsiednie, jednak sytuacja ta ulega powoli zmianie równolegle z działaniami władz tego kraju (póki co bardzo drobnymi) zmierzającymi w kierunku demokratyzacji. W związku z tym w ciągu najbliższych 16 lat Białoruś dostanie m.in. 200 mln dol. kredytu z Banku Światowego, z których połowa zostanie wydana na rządowe programy służące liberalizacji gospodarki i rynku pracy, a reszta na socjalne programy dla najbiedniejszych. Uważamy, że tego typu polityka wspierania rozwoju kraju i wymagania zmian konkretnych działań najskuteczniej prowadzi do demokratyzacji i wprowadzania reguł wolnorynkowych na Białorusi.
Platforma Obywatelska stoi na stanowisku, że tylko umiejętna polityka wobec naszego wschodniego sąsiada, z nastawieniem na stopniowe i oddalone w czasie efekty, ma szanse na sukces. Polska jako państwo graniczne UE, i jako jedyne z UE sąsiadujący z Białorusią powinna wziąć na siebie rolę lidera współpracy z tym krajem. Zdajemy sobie sprawę z tego, że uczestnictwo Białorusi w Partnerstwie Wschodnim będzie uzależnione od ogólnego rozwoju stosunków pomiędzy Unią a Białorusią i że kraj ten jest najmniej zaawansowany w działaniach Partnerstwa, jednak mamy nadzieję, że sytuacja się będzie zmieniać, a Białoruś będzie się zbliżać do poziomu zaangażowania pozostałych państw uczestniczących w tym projekcie. W czasem strefy współpracy UE z Białorusią będą poszerzane i pogłębiane o następujące obszary tematyczne:

  1. Polityka i bezpieczeństwo - demokracja, wspólne wartości, rządy prawa, a także współpraca w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa, służba cywilna, administracja samorządowa;
  2. Granice i ruch osobowy - migracje, uelastycznienie reżimu wizowego, infrastruktura graniczna;
  3. Gospodarka - wdrażanie reform gospodarczych przewidzianych w Planach Działania; integracja ekonomiczna wschodnich sąsiadów, usuwanie barier handlowych pomiędzy nimi i UE; rozwój sieci transportowych i teleinformatycznych; energia; współpraca pomiędzy niezależnymi regulatorami; turystyka;
  4. Ochrona Środowiska - przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, technologie przyjazne dla środowiska, rozwijanie ekologicznej świadomości w społeczeństwie;
  5. Sprawy społeczne - współpraca transgraniczna, kontakty międzyludzkie, rozwój współpracy między organizacjami pozarządowymi, programy edukacyjne, wspólne badania naukowe.

Platforma Obywatelska uznaje uruchomienie inicjatywy Partnerstwa Wschodniego przez szczyt w Pradze 7 maja 2009 roku za doniosły sukces Unii Europejskiej oraz wszystkich partnerów wschodnich.

Bibliorgafia:

  1. Council Of The European Union “Council Conclusions On Belarus”, 2897th External Relations Council Meeting, Luxembourg, 13 October 2008
  2. Non-Paper „What the European Union could bring to Belarus”
  3. Platforma Obywatelska - Podstawy programu politycznego Platformy Obywatelskiej RP, Warszawa 2007
  4. Rada Unii Europejskiej, Wspólna deklaracja przyjęta podczas szczytu partnerstwa wschodniego w Pradze, Praga, 7 maja 2009 r.
  5. Partnerstwo wschodnie – UE otwiera nowy, ambitny rozdział w stosunkach z sąsiadami ze Wschodu, Bruksela 3 grudnia 2008
  6. „Silni dla Ludzi” Dokument wyborczy EPL 2009 r., (przyjęty przez Kongresie EPL w Warszawie 29-30 kwietnia 2009 r., Wersja oryginalna w języku angielskim. Tłumaczenie ma wyłącznie charakter informacyjny.)
  7. Priorytety Frakcji Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci) i Europejskich Demokratów na okres kadencji 2004-2009
  8. Dziesięć priorytetów Grupy EPL na lata 2009-2014 ”Obywatele w sercu Europy”
  9. Partnerstwo Wschodnie – opracowania na stronie internetowej MSZ

Polska a wspólna polityka wschodnia UE  

Autor:  Paweł Pijanowski

Zgodnie z podstawami programu politycznego Platformy Obywatelskiej, chcemy, by Unia Europejska uzyskała zdolność koordynowania zadań polityki zagranicznej oraz ich realizacji. Uważamy, że jedynie wspólna polityka względem krajów sąsiadujących z Unią na wschodzie może umożliwić wprowadzenie tej idei w życie. Kluczowe z tego punktu widzenia pozostają dla PO relacje z Ukrainą i Białorusią, które chcemy kształtować na forum unijnym poprzez:
Stałe, regularne poruszanie kwestii współpracy wschodnioeuropejskiej na łamach Unii Europejskiej, przez co rozumiemy zwiększenie znaczenia i efektywności współpracy wielostronnej, realizowanej w ramach Trójkąta Weimarskiego, Grupy Wyszechradzkiej, koalicji ad hoc, wypracowywanie jednolitego stanowiska krajów UE względem Ukrainy i Białorusi, zwiększenie znaczenia Polski w ramach ww. struktur.
Zacieśnianie współpracy z Ukrainą i Białorusią w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, rozwój powyższej współpracy w ujęciu dwu- i wielostronnym, ciągły dialog partnerski, zmierzający do monitorowania i realizacji założonych Planów Działania, rozszerzanie tzw. głębokiej strefy wolnego handlu.
Intensyfikacja działań w oparciu o koncepcję Partnerstwa Wschodniego na płaszczyźnie dwu- i wielostronnej, która ukierunkowana jest głównie na: podniesienie poziomu zaangażowania UE na obszarze Wspólnoty Niepodległych Państw, daleko idącej integracji ekonomicznej z UE, ułatwieniach wizowych dla państw partnerskich UE, wzroście zaangażowania finansowego UE w tym obszarze.
Promowanie europejskiego systemu wartości, wspieranie przemian wewnętrznych na Ukrainie, wspieranie działań opozycyjnych na Białorusi i stopniowa demokratyzacja tamtejszego ustroju, pomoc w modernizacji gospodarczej obu krajów sąsiednich. W przypadku Ukrainy dalsze promowanie „uprzywilejowanych stosunków” Ukrainy z UE, polegających na stopniowej integracji ekonomicznej i zbliżaniu ustawodawstwa ukraińskiego do ustawodawstwa unijnego, zacieśnienie współpracy politycznej, energetycznej, transgranicznej, naukowej i technicznej, która w procesie długofalowym ma prowadzić do pełnego członkostwa Ukrainy w Unii Europejskiej.
Wspieranie współpracy pomiędzy UE i krajami Europy Wschodniej, opierającej się na kooperacji w zakresie edukacji, wymian studenckich, ujednolicania systemu przyznawania tytułów magisterskich i doktoranckich. Takie działania przyczynią się do systematycznego polepszania wizerunku Unii Europejskiej w krajach byłej Wspólnoty Niepodległych Państw i promowaniu w nich idei demokratycznych i liberalnych.
Popieramy działania, które prowadzą do modernizacji, a w efekcie do demokratyzacji ustrojów na Ukrainie i Białorusi. Będziemy zabiegać o poparcie tych dążeń na ogólnoeuropejskim forum politycznym. Będziemy ustawicznie obserwować procesy demokratyczne u naszych sąsiadów, aby móc im dostarczyć niezbędnej wiedzy i narzędzi do udanej transformacji ustrojowej.
Proponujemy ujednolicenie stanowisk Trójkąta Weimarskiego i Grupy Wyszechradzkiej względem wschodnich sąsiadów Polski i Unii Europejskiej. Uważamy, że jedynie spójna, jednogłośna polityka może doprowadzić do oczekiwanych efektów i zmian wewnętrznych na Ukrainie i Białorusi, a także wzmocnić wizerunek UE jako struktury jednolitej, konsekwentnie realizującej swoje cele.
Uważamy, że aktywność polityczna UE w obszarze byłych krajów Wspólnoty Niepodległych Państw, wzmacnianie w nich form demokratycznych, przyczyni się do wzrostu bezpieczeństwa w całym rejonie, stabilizacji wewnętrznej krajów partnerskich EPS, a także ich rozwoju gospodarczego i wzmocnienia unijnych rynków zbytu. Przez aktywność polityczną rozumiemy również regularne kontakty na stopniu ministerialnym i rządowym, pomoc w ramach transferu demokratycznego know-how, wspomaganie sfery naukowej, uświadamianie społeczeństwa o potrzebie reform.
Popieramy ciągłe wzmacnianie współpracy, bazującej na koncepcjach EPS poszerzonej o koncepcję Partnerstwa Wschodniego. Zamierzamy stale monitorować procesy przemian na Ukrainie i Białorusi. Polskie doświadczenia sprzed roku 1989 – zbliżone do ukraińskiej i białoruskiej sytuacji obecnej – dają nam możliwość doradzania i wskazywania krajom partnerskim optymalnego kierunku rozwoju wewnętrznego. Uważamy, że rola Polski w tym zakresie jest kluczowa.
Mając na uwadze powyższe, uważamy, że stałe zacieśnianie współpracy z Ukrainą i Białorusią jest najwłaściwszym kierunkiem polskiej i unijnej polityki zagranicznej na wschodzie. Już teraz zauważamy skutek naszych wysiłków, a mianowicie wzrost świadomości zachodnich krajów UE na temat potrzeb prowadzenia aktywnej polityki względem wschodnich sąsiadów. Partnerstwo Wschodnie okazało się milowym krokiem w powyższych relacjach i zamierzamy konsekwentnie realizować wszystkie cele zawarte w tej koncepcji. Wierzymy, że w efekcie końcowym przyczyni się to do stabilizacji sytuacji na obszarze WNP, stopniowego ugruntowywania się ustrojów demokratycznych, a w ujęciu długofalowym do członkostwa rzeczonych krajów w strukturach unijnych.
Założenia względem polityki wschodniej Unii Europejskiej względem Ukrainy:

  1. Realizacja założeń „wzmocnionego porozumienia”, stopniowe zwiększanie konkurencyjności gospodarki ukraińskiej względem rynku europejskiego, realizowane poprzez ustanowienie głębokiej strefy wolnego handlu. Stopniowe poszerzanie wymiany towarowej również o sferę usług.
  2. Sfinalizowanie porozumienia UE-Ukraina ws. przewozów lotniczych. Dążenie do ustanowienia wspólnej przestrzeni lotniczej i dopuszczenia ukraińskich linii lotniczych na rynek europejski.
  3. Umacnianie współpracy instytucjonalnej pomiędzy ukraińską Krajową Trójstronną Radą Społeczno-Gospodarczą i UE (reprezentowaną na tym forum przez Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny). Zacieśnianie relacji pomiędzy ukraińskim społeczeństwem obywatelskim, rządem ukraińskim a UE.
  4.  Uwiarygodnienie perspektywy ruchu bezwizowego pomiędzy Ukrainą i UE poprzez włączenie tych elementów do nowego układu o stowarzyszeniu UE-Ukraina. Stały dialog ws. rozwiniętej współpracy transgranicznej na styku UE-Ukraina-Białoruś, który przyczyni się do wzrostu bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego, wzrostu wymiany towarów i usług, a także ułatwienia w przepływie siły roboczej (tzw. mobility partnership).
  5. Wsparcie ekonomiczne dla Ukrainy w ramach Governance Faicilities, stały monitoring realizacji założeń Planu Działania dla Ukrainy i alokacji środków pochodzących z unijnych transferów pomocowych. Wsparcie dla sektora MSP, wspieranie rządu ukraińskiego w walce z problemami wewnętrznymi: korupcją na szczeblu urzędniczym, inflacją, bezrobociem, niskim standardem życia obywateli.
  6. Regularny dialog UE-Ukraina na szczeblu instytucjonalnym: doroczne szczyty, doroczne zebrania Rady Współpracy na szczeblu ministerialnym, komitety i podkomitety współpracy, dwa razy do roku szczyty Ukraina-UE z udziałem prezydenta, Komitet ds. współpracy z udziałem premiera.
  7. Stopniowe dostosowywanie ukraińskiego systemu prawnego do standardów unijnych, co przełoży się na zacieśnienie współpracy społeczno-gospodarczej i w perspektywie długofalowej umożliwi pełną integrację Ukrainy z Unią Europejską.

Bibliografia:

  1. Artur Kacprzak – „Polska w procesie współkształtowania unijnej polityki wschodniej”
  2. Council of the EU – „Council Conclusions on Belarus”
  3. European Council on Foreign Relations – „Is the EU Supporting Democracy in its Neighbourhood”
  4. Magdalena Leniar – „Członkostwo w UE – szansa czy idee fixe ukraińskiej polityki?”
  5. Małgorzata Sabik – „Polska polityka wschodnia a polityka UE wobec krajów Europy Wschodniej”
  6. Marcin Kaczmarski – „Polska Polityka Wschodnia na tle polityki UE”
  7. Materiały z oficjalnej witryny internetowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP (http://www.msz.gov.pl/Partnerstwo,Wschodnie,19887.html)
  8. Polsko-szwedzka propozycja Partnerstwa Wschodniego (non-paper), Maj 2008
  9. Communication from the Commision to the European Parliament nad the Council, „Eastern Partnership”, 3 Grudzień 2008 r.
  10. Radosław Sikorski, Europe’s World, „The EU’s “Eastern Partnership is key to relations with Russia”, Lipiec 2009
Debata 2010 - Stanowisko Klubu
 
 

 

 
 
   
 
Serwis wykonanał RJS.- 2009.